خانه / بینش و رویا / آموزه ها / تربیت کودک (قسمت دهم)

تربیت کودک (قسمت دهم)

بازی ها و اسباب بازی های مناسب برای کودکان: 
با توجه به انواع مختلف بازی ها (جسمی(Physical)، تقلیدی(Imitative)، ساختنی (Constructive)و خلّاق(Crative)) و در نظرگرفتن ویژگی های جسمی، عاطفی، اجتماعی و فکری کودکان از تولد تا دوازده سالگی، فهرستی از بازی ها و اسباب بازی های مناسب برای سنین مختلف پیشنهاد می شود:

از تولد تا ۱۲ ماهگی
بازی بدنی که حتی در نخستین ماه ها آغاز می شود، عمدتا به رشد و تکامل اعمال حرکتی درشتHarsh motor functions)) مانند کنترل اعضا، تنه و سر کمک می کند. ماه اول و دوم پس از تولد، کودک علاقه به فعالیت های عضلانی، لگدزدن، برگشتن، غلتیدن، تکان دادن دست ها و سایر حرکات شناخته بدنی دارد. در یک ماهگی جغجغه را لمس نموده و زود می اندازد. در ۵/۲ ماهگی می تواند جغجغه را تکان دهد و یکی از سرگرمی های او بیرون آوردن صداهای مختلف از حنجره است. از حدود ۲ یا ۳ ماهگی بازی اکتشافی که به صورت بازی با انگشتان است آغاز می شود. از ۱ تا ۴ ماهگی صدا و رنگ را کشف می کند.

کودک هنگامی به اسباب بازی نگاه خواهد کرد که اسباب بازی در معرض دید او قرار گیرد. از سه ماهگی به بعد علاقه اش به اسباب بازی شدیدتر خواهد شد. از این رو، می کوشد با حرکت هر دو دست، اسباب بازی را به سوی خود بکشد و با آن تماس حاصل نماید. در چنین سنی می توان یک جسم حرکت کننده را روی تختخواب بچه آویخت و تصاویر رنگی در اتاقش قرار داد.

یک جغجغه یا اسباب بازی به آرامی در کنار چشمان کودک حرکت دهید به طوری که چشمان وی مسیر حرکت اسباب بازی را دنبال کند. به کودک اجازه دهید یک شی ء (جغجغه، پیمانه پلاستیکی و…) را که در دستانش می باشد چنگ بزند، به صدا درآورد و آن را تکان دهد. این کار موجب سرگرمی کودک می شود.

کودک در ۵/۴ ماهگی هر شی ء را که می بیند و در دسترسش قرار دارد برمی دارد، به طرف دهان می برد، می مکد، تکان می دهد و پرت می کند. اشیای مختلفی (مانند قطعات و پیمانه ها…) در اختیارش قرار دهید تا آن ها را بگیرد. از آن جا که کودک احتمالاً دوست دارد این اشیا را در دهان قرار دهد، پیشاپیش از اندازه و تمیز بودن آن ها، که قابل بلعیدن نباشند، اطمینان پیدا کنید. با تکان دادن یک جغجغه در پشت سر کودک، به او اجازه برگشتن و گرفتن آن را بدهید.

در پنج ماهگی بررسی اسباب بازی ها با چشم، خیره شدن به دست ها و زیاد شدن حرکات صدایی موجب تفریح و لذت کودک است. وقتی که مکعبی در دسترس کودک قرار می گیرد، با خوشحالی آن را می گیرد.

در ماه ششم خندیدن، پرتاب کردن اسباب بازی ها و لذت بردن از صدای به زمین خوردن آن ها و کشیدن اسباب بازی ها به طرف خود، اگر به نخ بسته شده باشند، کودک را به وجد می آورند. کودک در این سن به مدت پنج الی ده دقیقه می تواند خودش را با اسباب بازی هایش سرگرم کند و نیز اشیا را از یک دست به دست دیگر انتقال دهد. علاقه زیادی دارد که به همه چیز دست بزند. می خواهد همه چیز را در دهان بگذارد؛ اسباب بازی ها را از طریق نگاه کردن، لمس کردن، در دهان گذاشتن و به زمین زدن کشف کند. بنابراین، اجازه دهید که کودک با وسایل معمولی خانه مثل بشقات، قابلمه، قاشق، روزنامه، پارچه و مانند آن ها بازی کند. همچنین صورتش را با کشیدن ملحفه مخفی می کند و سپس آن را کنار می زند.

در هفت ماهگی، دست کاری اشیای محیط زندگی، مچاله کردن کاغذ، بازی با قاشق و فنجان، برداشتن کلاه از سر، پایین کشیدن جوراب های خود، بازی با آب، خنده و دست تکان دادن و فریاد کشیدن در مقابل افراد آشنا و سر را برای مخفی شدن و بازی کردن گرداندن، از انواع بازی های این سن است. کودک در این سن می تواند اسباب بازی را از یک دست به دست دیگر بدهد، آن را بیندازد و نگاه کند که کجا می افتد؛ اسباب بازی را روی سطحی که تولید صدا می کند، به حرکت درآورد و از میان اسباب بازی ها، اسباب بازی های حرکت دار و صدادار را ترجیح می دهد. اسباب بازی را با یک تکه نخ طوری متصل کنید که کودک بتواند آن را در طول اتاق، میز یا تختخواب بکشد.

کودک در هفت ماهگی دستش را زیر شیر آب می گیرد و از ریزش آب بر روی آن لذت می برد.

بازی تقلیدی مانند تقلید از آهنگ صدای مادر و سایر پرستاران در هفت تا هشت ماهگی به روشنی قابل مشاهده است. با کودک صحبت کنید و صدایش را تقلید کنید، به ویژه وقتی که به او غذا می دهید یا لباسش را تعویض می کنید. درباره غذا و لباس با او صحبت کنید. برای مثال، بگویید: حالا دکمه را می بندم. درباره تصاویری که او می بیند با او صحبت کنید. از مکالمه بچه گانه استفاده نکنید. وقتی که کودک صحبت می کند، مستقیما به او نگاه کنید. از جملات کامل و درست استفاده کنید. از بازی هایی که نوعی بازی با کلمات است استفاده کنید. کلمات ساده مانند سلام، بابا و… را تکرار کنید.

در ماه هشتم از میان اسباب بازی ها، آن را که دوست دارد، انتخاب می کند. اگر شی ء از گهواره بیرون بیفتد خود را به طرف آن می کشاند.

در هشت الی یازده ماهگی اسباب بازی هایی را که از دید او پنهان شده است، فعالانه جست وجو می کند و برای به دست آوردن آن ها موانع را کنار می زند. در هشت ماهگی اسباب بازی های خود را پرتاب می کند. این کار برای کودک یک نوع بازی تلقّی می شود. نوع دیگر بازی، به هم زدن دو شی ء یا دو مکعب یا دو اسباب بازی است.

در هشت الی دوازده ماهگی، پرتاب کردن اشیا هرچه بیش تر و هرچه دورتر سرگرمی کودک است. بنابراین، اسباب بازی های نشکن را در اختیار او بگذارید. روی میز کوچک غذاخوری او اسباب بازی های کوکی را قرار دهید. خرسی که می رقصد یا لاک پشتی که سرش را تکان می دهد، کودک را تا سرحد اشک ریختن می خنداند. عروسک هایی که می توان آن ها را با پیچاندن به هر شکلی درآورد نیز کودک او را خوشحال خواهند کرد. در موقع حمام کردن او، از حیوانات شناور مثل ماهی قرمز، اردک، نهنگ و یا قورباغه استفاده کنید.

در نه الی ده ماهگی اگر کودک دیگری بخواهد اسباب بازی او را بگیرد، مقاومت می کند. در نه ماهگی اگر به اسباب بازی نخ وصل کنیم، آن را به طرف خود می کشاند. اگر شیئی را مخفی کنند برای پیدا کردن آن کنجکاوی می کند. در هشت الی نه ماهگی اسباب بازی خود را به کودکان دیگر می دهد.

کودک در ده ماهگی بر اعصاب حرکتی تسلط بیش تری می یابد، می ایستد و اسباب بازی را به دست می گیرد و اگر آن را در برابر دیدگانش زیرِ پوششی پنهان کنند، می رود و برمی دارد. در این دوره کودک برای کشف و یافتن دنیای اطرافش تلاش می کند. اشیا را در دست می گیرد و به دفعات می چرخاند و آن ها را در بین انگشتانش نگه می دارد و اغلب به طرف دهان خود می برد. شیئی را که در دست دارد، روی چیزی می کوبد و از این کار لذت می برد. در این سن، کودک دوست دارد اشیا را قطعه قطعه کند و از داخل کردن یک شی ء در شی ء دیگر لذت می برد. اشیا را داخل جعبه می گذارد و مجددا بیرون می آورد. با دست ها به صورت بال زدن پرندگان بازی می کند. اگر در دستش یک اسباب بازی باشد، ولی اسباب بازی دیگری به وی داده شود آن را هم می گیرد و سعی می کند هر دو اسباب بازی را در یک دست نگه دارد.

در سن ده الی دوازده ماهگی مداد در دست می گیرد.

کودک در سن یازده و دوازده ماهگی با گرفتن نخی که به ماشین اسباب بازی یا وسایل چوبی بازی اش بسته شده، می تواند آن ها را به طرف خود بکشد. به اجسام کوچکی مانند دکمه، چشم شیشه ای و حفره ها علاقه مند است. از بازی های مشترک (دالی، مخفی کردن اجسام و دنبال هم کردن) لذت می برد.

در یک سالگی از اسباب بازی های کوکی که راه می روند و صدا می دهند خوشش می آید و توجهش به آن ها جلب می شود. همچنین به پرنده ها، حیوانات، وسایل نقلیه و کسانی که حرکت می کنند نیز توجه می کند. می توان او را نشاند و با قل دادن توپ، او را با توپ بازی آشنا کرد.

کودک تا یک سالگی با هر وسیله ای که در اختیارش قرار گیرد، بازی می کند و آن ها را از چند جنبه مورد بررسی قرار می دهد؛ از لحاظ زبری، نرمی، طعم، صدا و امثال آن. برای بچه های این سن جغجغه، عروسک و حلقه های نرمی که تمیز کردن آن ها آسان باشد بسیار مناسب است.

کودکی که تازه می خواهد راه بیفتد به اشیایی علاقه دارد که بتواند با آن ها کاری انجام دهد نه چیزهایی که فقط آن ها را بنگرد یا لمس کند. کاسه های پلاستیکی رنگارنگ، عروسکی که آن را دربغل بگیرد، بادکنک رنگی، توپ خوش رنگ و بازیچه ای مثل روروئک که کودک آن را به سمت جلو هل بدهد از وسایل مطلوب او در این سن هستند.

کودک در یک سالگی به اسباب بازی هایی مثل توپ، قطعات خانه سازی، حیوان یا ماشینی که بتوان آن را به دنبال خود کشید، لیوان و مکعب های توخالی که بتوان آن ها را در داخل هم جای داد یا بر روی هم چید، نیاز دارد.

اسباب بازی ها باید در آغاز زندگی تا یک سالگی سبک و صدادار باشند. کودک در یک سالگی از اسباب بازی های کوکی که راه می رود و صدا می دهند، خوشش می آید و توجهش به آن ها جلب می شود.

اسباب بازی های زیر برای سن یک الی دوازده ماهگی پیشنهاد می گردد: جغجغه، عروسک پارچه ای، حلقه های پلاستیکی، مکعب های چوبی، توپ خوش رنگ، روروئک، بادکنک رنگی، کاسه های پلاستیکی رنگارنگ و انواع لیوان بزرگ و کوچک، پیمانه های پلاستیکی رنگارنگ، قطعات درشت خانه سازی، مکعب های توخالی، اسباب بازی های صدادار (دایره زنگی، طبل و…)، اسباب بازی های کوکی، اشیای شناور برای آب بازی (ماهی، اردک پلاستیکی و…)، ماشین، گاری و حیوان که بتوان آن ها را با نخ به دنبال خود کشید، وسایل معمولی خانه مثل بشقاب، قابلمه، قاشق، فنجان و… .

از یک تا دو سالگی
پیاژه معتقد است که کودک نخستین بار در حدود دو سالگی به تغییری که اعمال او در اشیا به وجود می آورد پی می برد؛ مثلاً، از برخورد قلم با کاغذ متوجه طرز ایجاد خط می شود و درمی یابد که اگر تخت خود را به حرکت درآورد، از آن صدایی برخواهد خاست.

کودک این در سن بسیار فعال است و از دویدن یا بالا رفتن از جایی و پرتاب کردن اشیا لذت می برد. بنابراین، فرصت ها و موقعیت هایی برای بازی های آزادانه و فعال در خانه و بیرون از خانه برای کودک فراهم سازید و او به بازی های آزاد با توپ های کوچک تشویق کنید. کودک ممکن است توپ را به طرف بزرگ ترها یا یک شی ء دیگر پرتاب کند. از توپ های دارای اندازه متوسط و نرم استفاده کنید تا به کودک صدمه نزده و موجب ترس او نشود.

توانایی ساختن اشیا با دستان و انگشتان را در کودک تقویت کنید. به بازی با قطعات توخالی، پیمانه ها و مانند آن ها و ابزاری که قابل انباشته شدن باشند راهنمایی کنید. یک بازی آزاد با پیچ و مهره های پلاستیکی بزرگ تشویق کنید، از عدم بلعیده شدن آن ها توسط کودکان اطمینان حاصل کنید. کودک را به قرار دادن قطعات، مکعب ها و دیگر چیزها داخل پیمانه یا ظرف بزرگ تر تشویق کنید. ظروفی با درها و دهانه های گشاد آماده کنید تا کودک به باز و بستن درپوش ها بپردازد.

در این سن، کودک به کنجکاوی درباره خودش می پردازد. کودک را به بازی های آزادانه با آینه هایی که امنیت دارند و خطرآفرین نیستند تشویق کنید. با کودک جلوی آینه بایستید یا بنشینید تا او درباره برداشت هایش درباره آنچه که می بیند صحبت کند. تشویق کنید تا او حرکت های جنبشی و محرک ایجاد کند؛ یعنی در جلو آینه به وسیله دست ها و بدن حرکت هایی انجام دهد.

پاره ای از مفاهیم اصلی مانند علت، اثر، ترکیب و اندازه را می توانید به کودک بفهمانید. درباره ترکیب اشیایی که کودک حس می کند صحبت کنید؛ برای مثال، بگویید: «جغجغه سفت و سخت است»، «پتو نرم است.»

درباره علت و اثر ارتباطات با او صحبت کنید. بگویید: «اگر فنجان را وارونه کنی آب میوه درون آن خواهد ریخت»، «اگر در باران بایستی خیس می شوی.»

در این سن کودک توانایی تشخیص اشیا، حیوانات و انسان را از یک تصویر دارد. یک اسکلت (بدن) پلاستیکی از حیوانات برای بازی های آزاد فراهم کنید. درباره نام هر حیوان، رنگ، صدا و مشخصه های دیگر آن با کودک صحبت کنید.

کتاب های تصویری ساده تهیه کنید. از کودک بخواهید به محض این که شما آن ها را نام می برید به اشیا و حیوانات اشاره کند. درباره تصاویر صحبت کنید. درباره اندازه اشیا صحبت کنید. برای مثال بگویید: «این یک توپ بزرگ است» یا «این قعطه کوچک تر از آن قطعه است».

در حدود ۱۲ ماهگی به بعد هرچه در محدوده دست کودک قرار گیرد آن را به اطراف می کوبد. این عمل تا ۱۵ ماهگی به اوج خود می رسد و در حدود ۱۸ ماهگی تقریبا از بین می رود.

کودک در سن بین ۱۳ الی ۱۸ ماهگی از «دالی کردن» بسیار لذت می برد و می تواند «قایم باشک» بازی کند. اسباب بازی های چرخ دار را هل می دهد و می کشد.

کودک از ۹ تا ۱۳ ماهگی بیش تر به اسباب بازی توجه می کند تا به هم بازی؛ چون کودک در این دوره به اسباب بازی اهمیت زیادی می دهد. در این سن گرایش به دعوا بر سر اسباب بازی در کودکان دیده می شود.

در ۱۴ ماهگی کودک با ماشین بازی کرده و صدایی شبیه آن را ایجاد می کند.

کودک در ۱۵ ماهگی ممکن است اصرار ورزد که بایستد و تنها برای مدت کوتاهی به مکعب ها دقیق شود. معمولاً به هیچ گونه فعالیتی برای ساختن چیزی مبادرت نمی ورزد، بلکه فقط مکعب ها را برهم می زند و یا این که آن ها را برای پدر و مادرش می آورد.

در ۱۶ ماهگی کودک با عروسک بازی می کند، برایش لالایی می خواند و می خواباند.

در حدود ۱۷ ماهگی اسباب بازی های چرخ داری که منگوله ها و زنگوله هایی در چرخ های آن ها باشد و به هنگام حرکت صدا کند، بسیار مورد علاقه کودکان است. در این سن کودک اسباب بازی ها را پرتاب می کند و اثر آن را مورد کاوش قرار می دهد و دوست دارد اشیا را یکی پس از دیگری داخل ظرفی بریزد و بیرون بیاورد.

در ۵/۱۷ ماهگی کودک در خیالش با ماشین بازی می کند و یا خود را به جای ماشین فرض کرده و عقب عقب می رود.

در ۱۸ ماهگی میخ را در سوراخ می کند، یک دفعه دو الی سه ورق می زند (نمی تواند به صورت تک تک ورق بزند)، مداد را در دست گرفته و به خوبی خط می کشد، ۲ الی ۳ مکعب را روی هم می گذارد.

در ۱۲ الی ۱۸ ماهگی کودک اشیایی را که کاربرد و ویژگی یکسان دارند، در کنار هم قرار می دهد. در حدود ۱۸ ماهگی می تواند با مداد خطوط عمودی و افقی رسم نماید.

کودکان در ۱۸ ماهگی می توانند با مکعب های اسباب بازی دو عدد را به یکدیگر متصل کرده و در ۲ سالگی ۶ عدد را به یکدیگر متصل نمایند.

کودک در ۱۸ ماهگی می تواند راه برود و عروسکش را همراه خود ببرد، با کمک مادرش با لگو قطار، ماشین، هوایپما و… درست کند و صدای آن ها را درآورد، اگر اسباب بازی دلخواهش را کودک دیگری بردارد، با زور و داد و فریاد از آن ها می گیرد و با پای خود توپ را کنار می زند.

در ۵/۱۸ ماهگی از سر وصدای سکه های پول خیلی خوشش می آید و آن ها را داخل کیف کرده و دوباره بیرون می آورد.

در ۱۲ تا ۱۸ ماهگی هل دادن یک اسباب بازی چرخ دار به کودک نوپا احساس ایمنی می دهد. وقتی می نشیند دوست دارد با دست هایش که مهارت بیش تری یافته اند کاسه ها و پیاله ها را داخل هم بگذارد. در این سن، از جعبه موزیک و خاک بازی لذت می برد. سطل، آب پاش و تشتی آب یا شن بازی در اختیارش بگذارید.

۱۸ الی ۲۴ ماهگی کودک به همه چیز دست می زند، به همه جا می رود، سر و صدا می کند، همه چیز را به هم می ریزد و جابه جا می کند. یک اسب یا قطار چوبی که دنبال خود بکشد و قطعات ساختمان سازی و یک کامیون یا کمپرسی که چیزی پر کند و خالی کند برای کودک مفید است.

در ۱۹ ماهگی در تمام بازی های دسته جمعی شرکت می کند و گاهی کودک مورد علاقه اش را به بازی دعوت می کند، هنوز اشیای تازه و چیزهایی را که قبلاً ندیده است به دهان می برد، ولی هرگز آن ها را نمی خورد، می تواند چهار لگو را روی هم بگذارد و برج یا آپارتمان بسازد، با بشقاب و کاسه خالی و قاشق به طور خیالی غذا می خورد و می گوید: غذای خوشمزه ای است و به پدر و مادر نیز غذا تعارف می کند.

برای کودکان ۱۹ تا ۲۵ ماهه اسباب بازی و همبازی اهمیت بیش تری پیدا می کند، ارتباط اجتماعی پخته تر می شود و کودک برای انطباق با همبازی گذشت بیش تری از خود نشان داده، رفتار خود را تغییر می دهد.

در ۲۰ ماهگی با دو ماشین کوچکش بازی می کند، آن ها را به هم می زند و می خندد. در این سن بیش تر مایل است با کودکان بزرگ تر از خود بازی کند. با کودکان کوچک تر از خود بیش تر ابراز محبت دارد.

در ۲۱ ماهگی به طور نامنظم به توپ لگد می زند و مکعب ها را برای درست کردن قطار در یک خط قرار می دهد، عروسک خود را بغل کرده، راه می برد و به پشتش می زند که بخوابد و یا این که روی زمین می گذارد و می زند و می گوید: مُرد!

کودک یک الی دو ساله در بازی با لگوها از شکل های مشخص استفاده می کند و آن ها را روی هم قرار می دهد و به هم وصل می نماید.

بازی های نمایشی معمولاً در سنین ۵/۱ الی ۲ سالگی آغاز می شود و در سنین کودکستان به اوج خود می رسد.

در دو سالگی به طور منظم به توپ لگد می زند و می تواند با شِش مکعب برجی بسازد. کودک در این سن به عروسک غذا می دهد، او را به گردش می برد، با آب و شن بازی می کند، اسباب بازی های متعلق به خود را کاملاً می شناسد و حاضر نیست در اسباب بازی های خود کودکان دیگر را سهیم کند.

در دو سالگی توانایی ترسیم خط های دایره ای و یا زاویه دار ظاهر می گردند. نزدیک به دو سالگی یک تاب برای کودک می تواند، یک کشتی فضایی تصور شود که به سیاره ای دوردست سفر می کند یا پرنده ای وحشی باشد که در آسمان پرواز می کند.

در دو سالگی کودک علاقه مند به کاسه های پلاستیکی، قاشق های چوبی، کلید و قوطی های خالی است. از این رو، بهتر است ظروف کهنه و بعضی ظروف پلاستیکی، که ارزان قیمت است، برای کودکان تهیه شود.

در سال دوم زندگی، بازی ها برای کودک دارای مفهوم خاص و عمیقی است. برای مثال، ممکن است دختر بچه ای اسباب بازی خود را در ملافه بپیچد و در دهان خرس خود تکه نانی بگذارد و فعالیت هایی از این قبیل انجام دهد. از این روی، اسباب بازی هایی که در اختیار کودک قرار داده می شود، باید معنی دارتر باشد. توپ، مکعب های بازی، عروسک، انواع حیوانات، ظروف و امثال آن می تواند جزو اسباب بازی های مناسب برای کودکان باشد. در دو سالگی به صورت تک تک ورق می زند، تسبیح نخ می کند، بدون تقلید کاغذ را لوله می کند و با یک دست با قیچی کاغذ می برد.

کودک دو ساله می تواند حدود هفت دقیقه پشت سرهم به یک بازی ادامه دهد. پس از آن، خسته شده و به سوی بازی دیگری می رود.

در دو سالگی به خوبی می دود، کم تر به زمین می خورد، از پله ها بالا می رود، بسیار فعّال و سرزنده و بانشاط است. می تواند با شش مکعب برجی بسازد.

در ۲۰ الی ۲۴ ماهگی، بازی های موردنظر دختران عروسک بازی، اسباب بازی های نرم و ظریف، استمداد و کمک طلبیدن، رقصیدن و لباس مخصوص پوشیدن و بازی های موردنظر پسران بازی با بلوک ها، دست کاری وسایل و ابزار، اسباب بازی های ماشینی و حمل و نقلی است.

کودک در دو سالگی می تواند سوار سه چرخه کوچکی بشود، اما چون هنوز نمی تواند پدال را فشار دهد، با پاهای خود سه چرخه را به جلو می راند.

در پایان دو سالگی گاهی اوقات کودکان، دیگران را نیز در بازی خود شریک می کنند و به بازی دوطرفه می پردازند. در این مرحله حتی اگر بچه ها سه نفر باشند، دو نفر از آنان با هم بازی می کنند و یکی از آنان به تنهایی مشغول بازی می شود.

برخی از اسباب بازی های مناسب برای سن ۱ الی ۲ سالگی عبارتند از: توپ در اندازه متوسط و نرم، پیچ و مهره های پلاستیکی، مکعب های درشت خانه سازی، قطعات توخالی، آینه، کتاب های تصویری ساده، اسباب بازی های چرخ دار، میخ، چکش، خاک، ماسه، آب، سطل، بیلچه، آب پاش، تشت، انواع حیوانات، عروسک، قیچی و کاغذ، سه چرخه، مداد و کاغذ.

از ۲ الی سه سالگی
کودک در ۵/۲ سالگی مداد را با انگشتان می گیرد و می تواند خط خطی کند، با مکعب پل می سازد، توپ را با پا شوت می کند.

در همین سال به دلیل افزایش قدرت عضلانی، کودک وقتی خطی را رسم می کند با چشم نیز مراقب است که خط از محدوده تعیین شده خارج نگردد.

کودک در این سن می تواند اشیای مشابه را روی هم بچیند و ما نیز می توانیم از او بخواهیم که قاشق ها، چنگال ها و سایر چیزها را که شسته شده است، روی وسایل مشابه آن ها در داخل قفسه های آشپزخانه بچیند.

کودک در ۲ الی ۵/۲ سالگی شروع به بازی هایی می کند که با تخیل همراه است.

در همین سال می تواند مکعب ها را روی زمین به دنبال هم قرار داده و قطار درست کند.

در ۵/۲ سالگی روی سه چرخه می نشیند، دسته آن را با دست می چرخاند و هدایت می کند اما هنوز قادر به پازدن نیست.

در ۲ الی ۵/۲ سالگی معمولاً دخترها و پسرها اسباب بازی های مشترکی دارند، ولی از این پس، پدربزرگ و مادربزرگ ها به دخترها عروسک و به پسرها ماشین هدیه می دهند. در این سن پسرها ماشین آتش نشانی و هواپیما را برمی گزینند و دخترها در جست وجوی عروسک و مرواریدهای چوبی هستند که به نخ بکشند.

در ۵/۲ الی ۳ سالگی تقلید کردن از والدین کار مورد علاقه کودکان است. پسر از ماشین رانی لذت می برد و دختر به آشپزی و خانه داری علاقه مند است.

۵/۲ الی ۳ سالگی سن تخیل و بازی حرفه ای کودک است. دختر با یک کیف جراحی نقش دکتر و پرستار را بازی می کند و پس از تزریق آمپول به عروسکش، درجه حرارت بدن او را اندازه می گیرد و یا نقش یک فروشنده را بازی می کند.

در این سنین هم دختران و هم پسران بازی های ساختن لگوها را دوست دارند و از نقاشی کردن لذت می برند. عروسک برای دختر بچه ها و ماشین برای پسر بچه ها با ارزش ترین اسباب بازی هاست.

کودک در ۵/۲ سالگی به تنهایی از پله ها بالا می رود و هنگام پایین آمدن دست خود را به نرده یا دیوار می گیرد. اسباب بازی هایی که جداشدنی است و به قطعات گوناگون تقسیم می شود مانند قطار، ماشین، قطعات چوبی، لگو، مکعب های چوبی، انواع پازل، و نظایر آن، بخصوص اگر رنگی باشد، مورد علاقه کودک است.

در سال سوم زندگی، با توجه به مهارت های بیش تری که کودک به دست می آورد، باید اسباب بازی هایی در اختیارش قرار گیرد که متناسب با توانایی هایش باشد؛ اسباب بازی هایی مانند قطار، اتومبیل و مکعب هایی برای ساختن، عروسک هایی که بتواند لباس های آن ها را عوض کند و به آن ها غذا بدهد.

کودک در ۳ سالگی مداد را مانند بزرگ ترها در دست می گیرد، با قیچی به خوبی می برد. اشیا را با شست و یا انگشت وسط و شست بلند می کند. کاغذ را لوله کرده و تا می زند، با تقلید عکس آدم می کشد، دایره می کشد و می تواند دو خط عمودی و افقی را ترکیب نماید.

در سن ۳ سالگی فرصت های مناسبی برای بازی های سرگرم کننده در خانه و بیرون از خانه برای کودک مهیا کنید؛ مانند بالا رفتن، دویدن، آهسته رفتن و پریدن. اسباب بازی هایی را مهیا کنید تا کودک آن ها را از هم جدا کند (مانند مهره ها). البته، مهره ها باید به اندازه کافی بزرگ باشد تا بلعیده نشود. همچنین فرصت هایی برای پر کردن و خالی کردن پیمانه ها با شن، آب، برنج و حبوبات برای کودک فراهم شود. مداد شمعی، گچ، رنگ و کاغذ برای نقاشی و نوشتن آماده کنید.

سعی کنید مهارت های زبانی کودک را افزایش دهید، به کودک دلگرمی بدهید تا با شما صحبت کند. در این صحبت، از ضمایری مانند «من»، «مرا»، «شما»، «آن ها» و «ما» استفاده کنید و به کودک بیاموزید از این لغات استفاده کند. با کودک درباره تصاویر صحبت کنید. از او بخواهید تا به اشیا و یا نام آن ها اشاره کند. همیشه برای اشیا نام درست انتخاب کنید.

در ۳ سالگی کودک به بازی های نمایشی علاقه نشان می دهد. جلوی کودک بایستید و از او بخواهید هرکاری که شما می کنید، تکرار کند. عروسک، گاری کوچک، تختخواب عروسک، تلفن های اسباب بازی برای مکالمه و بازی های نمایشی برای کودک مهیا کنید.

کودک در این سن علاقه مند به مسأله تعادل و اندازه و روش های روی هم سوار کردن مکعب هاست. برای کودک ۳ ساله یک مکعب می تواند یک قطار، یک عروسک یا یک ساختمان باشد.

کودک ۳ ساله قادر است از گلوله های رنگی به ترتیب قرمز، زرد قرمز، زرد درست کند. او رنگ ها و فرم ها را طبقه بندی می کند. برای مثال، دکمه ها را بر طبق رنگ و اندازه مرتب می کند و می تواند تا سه رنگ را نام ببرد. می تواند به مدت نیم ساعت بر روی یک بازی تمرکز داشته باشد و اگر به هدف و مقصودش برسد راضی و خرسند می شود.

کودکان سه ساله معمولاً مکعب ها را به طور افقی قرار می دهند، به ندرت در این سن، کودک شخصا به ساختن چیزی مبادرت می ورزد. کودک ۳ ساله در بازی با لگوها شروع به ساختن شکل معین و ساده ای می کند.

کودک در حدود ۳ سالگی دوست دارد با موادی بازی کند که بتواند به آن ها ضربه بزند، فشار بدهد، تکه تکه کند و روی هم بگذارد. خرد کردن و فشار دادن مواد به کودک آرامش می دهد. گل و خمیربازی این نیاز را برطرف می کند و کودک هنگام بازی با آن ها آرامش می یابد.

در این دوره وسایل نقاشی برای بازی کردن بسیار مناسب است. کودک علاقه به مداد رنگی و ماژیک دارد. قطعات چوبی که بتوان از بین آن ها نخ یا ریسمانی رد و آن ها را ردیف کرد نیز کودک را سرگرم می کند. در پارک ها می توان از تاب، الاکلنگ، سرسره و نردبان با رعایت نکات ایمنی استفاده کرد.

در ۳ سالگی کودک قادر به راه رفتن است و دست های او قدرت انجام دادن حرکت های پیچیده تری دارند. بنابراین، می توان اسباب بازی هایی از قبیل سه چرخه پلاستیکی کوچک، گاری، کامیون و توپ برایشان تهیه کرد. آویزها و فرفره ها از جمله وسایل و ابزار بازی هستند که کودکان به هنگام ۳ سالگی می توانند در ساختن آن ها همکاری کنند. پازل هایی که از قطعات کم تر (چهار پنج) تشکیل شده اند برای کودکان سنین پایین دو تا سه سالگی مناسب هستند. کودک در ۳ سالگی می تواند کاغذ را قیچی کند.

برای بازی با دو یا سه کودک ۳ ساله، که مشغول توپ بازی هستند، ما نیز به عنوان بزرگ سال می توانیم وارد شده و هرگاه توپ به طرف ما می آید، آن را گرفته و به سوی یکی از کودکان بیندازیم در این سن غالب کودکان بدین گونه بازی ها علاقه مندند.

کودک در سن ۵/۲ الی ۳ سالگی بیش تر در کنار کودکان به بازی مشغول می شود، ولی با خود آن ها بازی نمی کند.

کودکان ۳ ساله اولین تلاش ها را برای انجام بازی مشترک با ۲ الی ۳ همبازی شروع می کنند. کودک در دسته های ۳ نفری در بازی ها و فعالیت های دیگر کودکان شرکت می کند و به تدریج، آمادگی پیدا می کند که حقوق دیگران را درک کند. در این سن، بیش از هر زمان دیگر، برای تصاحب اسباب بازی زد و خورد می کند. بازی های گروهی که در این سن حداکثر با ۳ نفر شکل می گیرد، ناپایدار بوده و به زودی از هم پاشیده می شوند؛ زیرا کودکان در این سن می توانند در آن واحد فقط با یک نفر بازی کنند.

کودک در ۳ سالگی بالانس، پرسش های گوناگون و بازی با صندوق و جعبه و آجر و تخته و جست و خیز با طناب را دوست دارد و می تواند سوار سه چرخه شود و رکاب بزند.

اسباب بازی های پیشنهادی مناسب برای سن ۲ الی ۳ سالگی: لوازم نقاشی (مداد شمعی، گچ، آب رنگ، قلم مو، مداد رنگی)، خمیزبازی و گل رُس، توپ، سه چرخه، الاکلنگ، سرسره و تاب کوچک، انواع پازل یا ۴ تا ۵ قطعه مانند پازل آدمک، خانه و…، مرواریدهای چوبی درشت، لگو، مکعب های چوبی رنگی، قطار، ماشین، قطعات چوبی، عروسک و وسایل آن مثل تختخواب عروسک، لباس عروسک و…، قیچی و کاغذ باطله جهت برش، تلفن اسباب بازی، طناب، گاری، کامیون، لوتو، دومینو، و تخته سیاه کوچک.

از ۳ الی ۴ سالگی

در ۴ سالگی کودک کنجکاو است که اشیا چرا و چگونه به وجود می آیند. موضوعاتی را فراهم کنید که کنجکاوی کودکان را تحریک کند. به سؤالات آنان به سادگی و صداقت پاسخ دهید و از کتاب های مرجع برای پیدا کردن پاسخ به همراه کودکان استفاده کنید. فعالیت های علمی ساده ای انجام دهید؛ مثل این که آهن ربا به چه چیزهایی را می رباید، یخ زدن آب، بذر گیاهان و به پرواز درآوردن بادبادک در یک روز بادی.

از این سن درک مفاهیم عددی شروع می شود. معمولاً مفاهیم ۱ و ۲ و ۳ را می توانند درک کنند. شاید بتوانند چند شماره را پشت سرهم بشمارند. اما ممکن است چند تایی را حذف کنند. موضوعات مورد علاقه آن ها مثل شیرینی، فنجان، عروسک و… را بشمارید. به بچه ها اجازه شمارش آن ها را بدهید. اعداد را در اتاق به بچه ها نمایش دهید و برای این کار از تقویم، نمودار، ترازو و خط کش استفاده کنید.

مهارت های زبان و لغات را افزایش دهید. هر روز فرصت هایی برای خواندن داستان به طور گروهی یا انفرادی برای کودکان فراهم کنید. کودکان را تشویق کنید که قصه بگویند، قصه هایشان را روی نوار ضبط کنید و تشویق کنید تا درباره موضوع مورد علاقه خود صحبت کنند. کودکان را به فعالیت های هنری مانند کار با رنگ، مداد شمعی، گچ، مداد رنگی، گِل و خمیر بازی تشویق کنید. فرصت هایی برای بازی با آجرهایی در اندازه ها و اشکال مختلف برای آنان ایجاد کنید.

از ۲ الی ۴ سالگی مکعب هایی که رنگ های متفاوت داشته و هر ضلع آن ها ۵ الی ۷ سانتی متر باشد، برای کودکان مناسب است. کودک با این مکعب ها می تواند اشکال هندسی گوناگون بسازد و با در کنار هم قرار دادن رنگ های گوناگون فکر و اندیشه و نیروی سازندگی و تشخیص خود را پرورش دهد.

در ۳ الی ۴ سالگی کودک قادر به سوار شدن سه چرخه، به حرکت درآوردن وسایل مختلف (واگن) و بالا رفتن از نردبان های مخصوص ژیمناستیک است. ترسیم خطوط در سه سالگی هنوز به صورت مخدوش است، ولی در یک جهت بوده و از تکرار جلوگیری می شود.

در سه الی ۵/۴ سالگی بازی های موردنظر دختران، برش، طراحی و شیرینی پزی، بازی در آشپزخانه، بازی با عروسک و لباس مخصوص پوشیدن است و بازی های موردنظر پسران، عملیات ساختمانی با بلوک ها، نجاری و چوب کاری، بازی با وسایل و اسباب بازی های حمل و نقل، سه چرخه سواری، بازی در کوچه و خیابان با گل و شن می باشد.

کودکان در این سن می توانند به طور یکنواخت و مستقیم دوندگی نمایند و به آسانی دویدن خود را متوقف سازند، به دور خود بچرخند، بالا روند و جهش نمایند. از توانایی برقراری تعادل برخوردارند و می توانند روی یک نرده یا میز پهن راه رفته و تعادل بدن و حرکات خود را حفظ نمایند.

با رشد عضلات ظریف و افزایش کنترل بر روی آن ها، علاقه مندی کودکان به رنگ آمیزی نقاشی، تا زدن کاغذ و ساختن اسباب بازی ها بیش تر می گردد.

برای کودکان چهارساله، که معمولاً از بازی بر روی پلکان لذت می برند، می توانیم پیشنهاد کنیم که یک یک به نوبت ابتدا از یک پله و بعد دو پله و سپس احتمالاً سه پله، شروع به پریدن کنند. باید به خاطر داشت که بازی در پلکان بدون ترتیب قبلی احتمال خطر زیاد دارد. اما در صورتی که زیرنظر یک فرد بزرگسال و با توجه به فعالیت های حسی و حرکتی کودکان باشد، موجب می شود که هریک از کودکان فعالیتی مناسب با میزان مهارت خویش انجام دهد.

کودک در چهار سالگی سعی می کند از رنگ ها به تناوب استفاده نماید. برای مثال، ابتدا شی ء قرمز رنگ، سپس آبی و مجددا قرمز و بعد آبی و… به کار می برد.

در ۴ سالگی به سرعت دوچرخه می راند و با مهارت دور می زند و می تواند روی یک پا لی لی کند. در این سن دخترها و پسرها دوچرخه سواری و توپ بازی را دوست دارند. همچنین از بازی هایی که صبر و حوصله می خواهد مثل «پازل» و مجموعه اسباب بازی های فکری و دقیق تر لذت می برند. دختر در این سن می تواند عروسکش را حمام کند و بعد در حالی که لالاییمی گوید او را بخواباند.

از ۴ سالگی بچه از بریدن قطعات کاغذ رنگی و چسباندن آن ها روی مقوا لذت می برد. سه چرخه، هواپیما، کشتی، اتومبیل و انواع عروسک ها و جعبه های بزرگ که بچه با آن هزار و یک کار می تواند بکند، طناب و وسایل ورزشی بازیچه های مطلوب او هستند.

در ۴ سالگی کودک رفتارش دقیق و ظریف تر می شود، می تواند لباس خود را بپوشد و بند کفش خود را ببندد. کودکان را تشویق کنید خودشان لباس بپوشند، خودشان لباس خود را در بیاورند، غذای خود را بکشند، سفره را بچینند و گیاهان را آبیاری کنند.

اغلب کودکان ۴ ساله در مجسمه سازی اشیای مشخصی می سازند و درست کردن و اضافه کردن را به خراب کردن و دوباره سازی ترجیح می دهند، با مکعب ها طرح های خام و مارپیچ درست می کنند که با سستی روی هم سوار هستند.

کودک در ۵/۳ سالگی خط مایل و در ۴ سالگی مربع می کشد. در ۴ سالگی به بازی با عده بیش تر از دو سه نفر از همسالان علاقه مند است. ولی مدت زیادی نمی تواند به شرکت در این بازی های دسته جمعی ادامه بدهد. کودک می آموزد که شرکت در بازی های جمعی، مستلزم این است که او و دیگران به نوبت از اسباب بازی استفاده کنند.

اسباب بازی های مناسب برای کودکان ۳ الی ۴ سالگی: نردبان، وسایل نجاری (چکش، میخ و…) وسایل آشپزی (ظرف های کوچک غذاخوری و آشپزی و…)، وسایل و اسباب بازی های حمل و نقل مثل واگن، گاری دستی، کامیون، تراکتور، جرثقیل، قایق، هواپیما، کشتی، اتومبیل، انواع عروسک، قطعات کاغذ رنگی، مکعب های چوبی، آهن ربا، قطعات آهن، ظرف های کوچک غذاخوری و آشپزی، جارو، تختخواب عروسک، خانه عروسک، حیوانات گوناگون، ماشین آتش نشانی، الاکلنگ، سرسره، تاب، تلفن، سه چرخه، خمیر بازی، گل رُس، ماسه، سه چرخه، انواع پازل، وسایل نقاشی (مداد شمعی، گچ، آبرنگ).

۴ الی ۵ سالگی
کودک در ۵ سالگی از کارهای پر تحرک لذت می برد و فعال است و بازی های پر سروصدا را دوست دارد. مهارت های عضلانی بزرگ و کوچک کودک افزایش یافته و می تواند توازن بدن را به خوبی حفظ کند. فرصت هایی فراهم آورید که کودک بر روی یک خط پیچ دار قدم بزند یا بر روی یک تیر تعادل خودش را حفظ کند.

کودک را به مخلوط کردن رنگ های ابتدایی برای ایجاد و ترکیب رنگ های جدید دیگر تشویق کنید و رنگ های ایجادشده را برای او نام ببرید.

در ۵ سالگی کودک دارای تعادل کلی است، حرکاتش تکامل بیش تری دارد و می توان گفت که در این سن مانند بزرگسالان عمل می کند و به اعمالی همچون شانه کردن و مسواک زدن می پردازد.

بهترین اسباب بازی برای کودک در این سن، لگو یا بلوک هاست که با آن ها ساختمان می سازد. قیچی کردن کاغذ فعالیتی است که کودک در این دوره سنی نیز علاقه نشان می دهد. بدین منظور، به او چگونگی کارکردن با قیچی و کاغذها را یاد بدهید؛ زیرا کودک از سوراخ کردن، بریدن، چین دادن کاغذ، بخصوص کاغذهای رنگی، لذت می برد.

سوراخ کردن کاغذ فعالیت دیگری است که کودک را سرگرم می کند، بریدن عکس ها و و چسباندن آن روی کاغذ، نقاشی کردن با مداد رنگی، آبرنگ و ماژیک مدت زمان زیادی او را سرگرم می کند. در این دوره کودک به انجام دادن کارهای دستی، به ویژه بریدن، دوختن و چسباندن علاقه دارد.

استوانه های اندازه گیری برای هماهنگی عمل چشم و دست، شناخت رنگ ها، تقویت دقت و توجه به اندازه قطعات، طبقه بندی اشیا بر حسب رنگ و اندازه، درک مفاهیمی همچون بلندتر و کوتاه تر، کوتاه و بلند، بلندترین و کوتاه ترین مؤثر است.

در این سن فهم مفاهیم وابسته به اعداد، اندازه، وزن، رنگ، محتوا، فاصله و موقعیت و زمان در کودک افزایش می یابد. در مکالمات از کلمات وابسته به این مفاهیم استفاده کنید و با جملاتی نظیر «مداد را کنار ساختمان بزرگ قرار بده»، کودک را به بازی تشویق کنید.

در ۵ سالگی کودک دارای قوه تصور عالی است و از تماشای نمایش نامه درام لذت می برد. به مناسبت های مختلف و با وسایلی مثل صندوق پول، سطل زباله، قوری و مبلمان اندازه بچه ها نمایش نامه هایی را ترتیب دهید.

کودک در این سن مشتاق کسب آگاهی از جهان اطراف است. گردش های دسته جمعی به مناطق و مکان های مختلف شهر مثل پارک، ایستگاه آتش نشانی، کلانتری و… انجام دهید.

در این سن کودک توانایی طبقه بندی (دسته بندی) بر طبق ویژگی های مشابه را دارد. می تواند با لوتوها بازی کند و دکمه ها را بر طبق رنگ و اندازه دسته بندی کند. مخلوطی از دانه ها را فراهم کنید و از کودک بخواهید بر طبق نوع آن ها را جدا کند. بلوک های مختلف در اختیارش قرار دهید و از او بخواهید بر طبق شکل آن ها را بچیند و جدا کند.

در ۵ سالگی کودک شکل آدم را با بدن، صورت، دست و پا می کشد، با لوبیا از روی طرح شکل می سازد و می تواند خط راست را با قیچی ببرد. یک قسمت را به خوبی رنگ می زند.

در این سن کودک بین تخیل و واقعیت در نوسان است، از کلام آهنگ دار و قصه هایی که قطعات تکراری دارند لذت می برد، معمولاً سعی می کنند آنچه را دیده اند بسازند.

کودک در ۵ سالگی چهار ضلعی (با مکعبی داخل آن) می سازد و می تواند ساختمان هایی بسازد که با دقت روی هم سوار شده اند.

کودکان پنج شش ساله در بازی های جمعی پخته ترند. آن ها می توانند فکرشان را برای دوستانشان توضیح دهند و به تدریج عزت نفس در آن ها ظهور می یابد. البته نباید اجازه داد این خصیصه به خودنمایی و خودپرستی مبدّل شود.

در سن ۵ سالگی جمع بازیکنان یک گروه به ۴ یا ۵ نفر می رسد که می توانند برای مدتی بیش تر به بازی خود ادامه دهند.

کودکان ۵ ساله نسبت به کودکان ۴ ساله مدت بیش تری تمرکز می کنند، بعضی اوقات یک ساعت به طراحی، نقاشی، مجسمه سازی می پردازند. ولی معمولاً مدت کار آن ها از یک ربع تا نیم ساعت است. آنان دوست دارند با گل اشکال و شی ء بخصوصی خلق کنند و شکل های پیچیده تری بسازند.

کودکان در این سن کنترل بیش تری روی حرکات ظریف بدن داشته و می توانند از وسایل زیر استفاده نمایند: قیچی، مسواک، اره، مداد، چکش و سوزن برای کوبلن دوزی.

تمامی کودکان ۵ و ۶ ساله چابک و پر جنب و جوش هستند. آن ها می توانند جست و خیز نمایند، بدوند، پرسش نمایند، بالا و پایین بروند و بعضی از آن ها در فعالیت های ورزشی از قبیل دوچرخه سواری، ژیمناستیک، شنا و اسکی شرکت نمایند.

در ۵ سالگی کودکان می توانند لی لی بازی کنند، بپرند، طناب بازی کنند، بدوند، از جایی بالا روند، دور خود بچرخند و… . کودک تا سن ۴ الی ۵ سالگی پس از به دست آوردن تجربه کافی به راحتی در بازی های نمایشی، اجتماعی پیشرفت می کند. کودکان ۵ ساله قادرند نخست موضوع بازی و نقش خود را در آن انتخاب کنند، سپس نقش های لازم را برگزینند.

کودکان ۵ ساله به فعالیت های گروهی علاقه دارند و قوانین و مقررات بازی را رعایت می کنند. آن ها در سنی هستند که دوست دارند سرگرمی های بزرگ ترها را تقلید کنند؛ سرگرمی های خانه مانند چراغ خوراک پزی، ظرفشویی، اطوکشی، جاروکشی و… .

فهرست اسباب بازی های مناسب برای کودکان ۴ الی ۵ ساله: وسایل ساده خیاطی (نخ و سوزن کوبلن)، انواع پازل با ۹ تا ۱۵ قطعه، کلاه مأموران آتش نشانی، کلاه افسر پلیس، لباس پرستار و پزشک، وسایل برش و چسباندن (چسب، قیچی)، لگو یا بلوکه های ساختمان سازی، وسایل نقاشی (مداد رنگی، گواش، آبرنگ، ماژیک)، مهره های رج شونده، وسایل ساده نجاری (چکش، اره کوچک)، طناب برای طناب بازی، قطعه های چوبی و پلاستیکی برای خانه سازی، گاری دستی، الاکلنگ، سرسره، تاب، نردبان، لباس های مردانه و زنانه، سه پایه و تخته سیاه، تلفن، ظرف های کوچک غذاخوری و آشپزی، وسایل بازی های تقلیدی، وسایل باغبانی (بیلچه، شن کش و…) آهن ربا، براده آهن، تکه آهن.

۵ الی ۶ سالگی
خصوصیات بازی ها در سنین ۳ الی ۶ سالگی را می توان چنین برشمرد: بازی همراه با حرکات بدنی، استفاده از نیروی تخیل در بازی ها، علاقه به رقابت و تقلید، علاقه شدید به بازی با گل و خاک، شکستن و نابود کردن اسباب بازی به منظور پی بردن به محتویات آن ها و بالاخره نپذیرفتن هیچ گونه قید و قانون و قاعده ای در بازی.

کودک در ۶ سالگی مستطیل (با دو قطر آن)، لوزی (با محور طول افقی) و دایره و مثلث به صورت مماس داخل و خارج می کشد.

کودکان ۶ الی ۷ ساله معلومات خود را که از تجارب شخصی و یا از داستان های نقل شده کسب کرده اند، به صورت ماهرانه ای در بازی ها به کار می گیرند.

در سن ۶ سالگی بازی های فردی، که به صورت دویدن و بالا رفتن بود، به صورت بازی های جمعی درمی آید. کودک بیش تر اوقات با کودکان دیگر بازی می کند، ولی یک همبازی را ترجیح می دهد و تمایل به بازی در گروه های کوچک در او دویده می شود، بازی ابداع می کند و در هنگام بازی قواعد و مقررات آن را تغییر می دهد.

در ۴ الی ۶ سالگی کودکان علاقه مند به بازی های نمایشی هستند و از این طریق احساس لذت می کنند. بازی ذوقی تقریبا در سن ۵ الی ۶ سالگی ظاهر می شود. کودکان در ۵ تا ۶ سالگی بیش تر اوقات علاوه بر سه چرخه، دوچرخه سواری نیز می کنند. پریدن با یک پا به طور یک در میان و جست و خیز کردن، کنترل بیش تر روی حرکات ظریف بدن، شروع استفاده از وسایلی مانند مسواک، قیچی، اره، مداد، چکش و سوزن برای دوخت و دوز و… مخصوص این سنین است.

کودک در ۶ سالگی توپ را با یک دست می گیرد، از مقررات بازی پیروی می کند، همبازی انتخاب می کند.

فهرست اسباب بازی های مناسب برای کودکان ۵ تا ۶ ساله: میز تحریر و صندلی، جعبه رنگ و وسایل نقاشی، وسایل باغبانی (بیلچه، شن کش و…، فرفره، طناب برای طناب بازی، وسایل خیاطی (سوزن و نخ)، دوچرخه، توپ با راکت، قیچی و کاغذ، انواع عروسک (عروسک خیمه شب بازی و…)، گِل رس، خاک، شن.

از ۷ تا ۱۲ سالگی
معمولاً کودکان در آستانه هفت سالگی، که میدان تصوراتشان گسترش می یابد، در بازی ها تمایلشان به اجرای نقش های مختلف و ترکیب آموخته ها و اعمال هدف دار شدت می یابد.

کودک در ۷ سالگی به مهارت های بدنی برای ورزش های دسته جمعی مسلط شده و از بازی های گروهی لذت می برد، به هنگام سوارشدن بر روی اسباب بازی های متحرک تعادل خود را می تواند حفظ کند.

کودکان از سن ۷ سالگی به بعد می توانند قواعد بازی را رعایت کنند، دسته جمعی به بازی مشغول شوند و باهم به رقابت بپردازند، عده ای برنده و عده ای دیگر بازنده شوند.

کودک در ۷ سالگی به مهارت های بدنی برای ورزش های دسته جمعی مسلط شده و از بازی های گروهی لذت می برد. هنوز از بازی های تخیلی لذت می برد و با چوب کار دستی می سازد.

در ۷ سالگی پسران به بازی فوتبال و تیراندازی با کمان علاقه مندند و دختران از جهیدن و لی لی بازی لذت می برند. کودک در سنین ۷ الی ۱۱ سالگی بازی های باقاعده را انجام می دهد. کودک در ۸ سالگی شش ضلعی می کشد و هنوز از بازی های تخیلی لذت می برد.

زمانی که کودکان به حدود سن ده سالگی می رسند، بازی های آن ها بیش تر رنگ رقابت به خود می گیرد و مهارت و برتری در بازی، بیش از هرچیز دیگر مهم جلوه می کند، در حالی که تا قبل از آن، بیش تر تفریح و شادی در بازی مطرح بوده است.

در سن ۱۱ الی ۱۳ سالگی علاقه به نشان دادن سرعت، قدرت و مهارت در بازی، پرداختن به بازی هایی که مستلزم مهارت بیش تر هستند، علاقه به بازی های دسته جمعی و ظاهر شدن میل رقابت در بازی ها در کودکان شکل می گیرد.

فهرست اسباب بازی های مناسب برای کودکان ۷ الی ۱۲ ساله: وسایل نمایش عروسکی، وسایل ساده تردستی، وسایل بافندگی، وسایل سبدبافی و حصیر بافی، وسایل کامل نجاری، وسایل آزمایش های علمی، وسایل نقاشی، وسایل خیاطی، وسایل باغبانی، وسایل برش و چسباندن.

··· منابع

۱٫ MAYESKY MARY, CREATIVE ACTIVITIES FOR YOUNG CHiLOREN

۲ سوسن اردکانی (شاهین)، بهداشت مادر و کودک

۳ دیدیه کالوت، فرزندان خود را در بازی ها بهتر بشناسیم.

۴ ادوارد سینکلر و اشتوکینگر ماگدامن، دنیای کوچک بزرگ من

۵ آ. ساپتکو، پدران و مادران درباره تربیت فرزندان

۶ بنیامین اسپاک، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک

۷ مینو واثقی، آموزش ضمن بازی (سال سوم)

۸ لورانس پرنو، دنیای شیرین بچه داری

۹ نویسندگان و مؤلفان کشورهای جهان، نگاهی به آموزش و پروش پیش از دبستان در جهان امروز

۱۰ مهدی جلالی، روان شناسی کودک

۱۱ محمدعلی احمدوند، روان شناسی بازی

۱۲ جان بک، چگونه فرزند باهوش تری تربیت کنیم.

۱۳ جوزف براگا براگالوری، با کودکان خود رشد کنید.

۱۴ الیزابت هارلوک، بازی

۱۵ جمعی از مؤلفان، روان شناسی رشد (۱)

۱۶ ناصر بی ریا و همکاران، روان شناسی رشد (۲) با نگرشی به منابع اسلامی

۱۷ هادی بهرامی، روان شناسی کودک

۱۸ سیروس عظیمی، روان شناسی کودک

۱۹ حسن احدی و شکوه السادات بنی جمالی، روان شناسی رشد

۲۰ محمدرضا شرفی، مراحل رشد و تحول انسان

۲۱ مهرناز شهرآرای، راهنمای انتخاب اسباب بازیی

۲۲ سینگر دروتی. جی دونسن تریسی. آ، مقدمه ای بر پیاژه کودک چگونه فکر می کند.

۲۳ ایلگ فرانسس و همکاران، رفتار کودک

۲۴ هادی سلیمی اشکوری، مطالعه رشد روانی یک کودک ایرانی در دو سال اول زندگی

۲۵ آ.ک بوندار نکو و آی. ای ماتوسیک، نقش بازی در پرورش فکری کودک

۲۶ سیدمهدی طباطبائی نیا، اسباب بازی آموزش و درمان

۲۷ سی فلت کارل و باربوردنیتا، آموزش و پرورش دوران نخستین کودکی

کودکان علاقه مند به فعالیت و بازی هستند و با هر نوع شی ء و وسیله به بازی می پردازند، به نوعی خود را سرگرم می کنند. آنها توجهی به سودبخشی بازی و اثرات آن ندارند فقط می خواهند بازی کنند. بدیهی است که بازی کودکان همواره متأثر از وسایل و ابزاری است که در اختیار دارند. یکی از گرفتاری های جوامع مصرف کننده این است که تولیدکنندگان و فروشندگان وسایل مربوط به نوزادان و کودکان از علاقه و دلبستگی والدین نسبت به رفاه، سلامت و رشد کودکان سوء استفاده کرده و با بهره گیری از کم اطلاعی آنان در مورد مراحل رشد و نیازهای کودک هر روز وسایل و کالاهای جدید و غالبا غیر ضروری و بعضا مضر را به صورت اسباب بازی، پوشاک و لوازم التحریر و غیره عرضه می کند.

امروزه صنعت اسباب بازی بعد از صنایع نظامی دومین تجارت سودآور جهانی است. توجه به کیفیت و کمیت تولید، توزیع و مصرف اسباب بازی در کشورمان که به لحاظ جمعیتی، از بافت بسیار جوانی برخوردار است، لازم و ضروری است.(۱)

هر اندازه والدین از نحوه شکل گیری شخصیت و نیازهای کودکان کم اطلاع تر باشند، به همان اندازه زمینه را برای سودجوییِ سودجویان آماده تر می سازند.

باید والدین آگاه باشند که هر چیزی را تحت عنوان رفاه کودک و اسباب بازی خریداری ننمایند. همان طور که در مورد مواد غذایی کودک دقت و وسواس به خرج می دهند که سالم و بهداشتی باشد و آلوده نباشد، باید به غذای روحی و روانی (اسباب بازی، کتاب، برنامه های تلویزیون و …) آنان توجه نمایند.

چه بسیارند وسایل و اسباب بازی هایی که نه تنها موجبات رشد کودکان را فراهم نمی سازد بلکه سبب وارد آمدن صدمه بدنی فکر و حتی اخلاقی فرزندان هم می شوند.

والدین دقت داشته باشند چه بسا اسباب بازی ای که برای فرزند دلبندشان تهیه نموده اند باعث صدمات جسمی و حتی مرگ او را فراهم نمایند.

یک نگاه سطحی به آمار حوادث نشان می دهد که هر سال تعداد زیادی از کودکان به وسیله اسباب بازی های خود صدمه می بینند، ناقص می شوند و حتی در برخی مواقع، جان خود را از دست می دهند. برای مثال به چند مورد زیر اشاره می کنیم:

ـ بازیچه ای که به شکل موشک ساخته شده بود چشم پسربچه هفت ساله ای را کور کرد.

ـ بچه یک ساله ای در اثر قورت دادن چشم شیشه ای عروسکش خفه شد.

ـ پرتاب دارت (وسیله ای که سر آن از میخ نوک تیز درست شده و انتهای آن یک چهارپر هدایت کننده دارد که برای نشانه گیری از آن استفاده می شود) چشم پسربچه ای را کور کرد و به اعصاب مغزی وی صدمه زد.

ـ در بازی الک و دولک، برخورد دولک با سر کودکی باعث خونریزی مغزی وی شد.

اینها نمونه ای از دهها و شاید هم صدها حادثه ای است که هر روز در سراسر جهان برای کودکان اتفاق می افتد و همان طور که اشاره شد باعث نقص عضو یا مرگ ایشان می شود. تنها در سال گذشته در ۴۱ از جهان ۱۵۰۰۰۰ کودک در اثر بازی با اسباب بازی های خطرناک آسیب دیده اند و خسارات ناشی از بازی کودکان با اسباب بازی های خطرناک به قدری سنگین و در بسیاری از موارد جبران ناپذیر است که قوانین و مقررات ویژه ای برای کنترل میزان خطرناک بودن اسباب بازی ها در بیشتر ممالک دنیا وضع گردیده است و نادیده گرفتن این قوانین، مجازات هایی به همراه دارد. متأسفانه خیلی از تولیدکنندگان فقط به فکر منافع مادی خود هستند و در مواردی که در کشور خودشان فروش این گونه وسایل ممنوع شده است آنها را به سایر کشورها خصوصا کشورهای جهان سوم صادر کرده اند.(۲)

والدین به هنگام خرید اسباب بازی به نکات زیر توجه نمایند:

ـ کودک شما بسیاری چیزها را از راه دهان فرا می گیرد، مثلاً اینکه چیزها چه مزه ای دارند: شیرین یا ترش، تلخ یا معمولی، همین طور اینکه چرا احساسی در دهان ایجاد می کنند و داغ یا سرد، نرم یا سخت هستند.

آنها همه چیز را به سوی دهان می برند. اشیاء ریز مانند هسته میوه، پول خُرد، دانه تسبیح، سنجاق قفلی، تکمه و هر چیز مشابه دیگری را می بلعند. بسیاری از این اشیاء از روده های کودک می گذرد و همراه مدفوع از بدنش خارج می شود، اما اشیایی مانند سوزن، سنجاق و استخوان های ریز و تیز خطرناک هستند. اگر فرزند شما جسمی صاف مانند هسته آلو را بلعید، ناراحت نباشید و خروج آن را کنترل کنید ولی اگر با خوردن جسمی دچار دل درد، استفراغ یا ناراحتی شد به ویژه اگر جسم بلعیده شده تیز باشد، باید فورا او را به پزشک یا بیمارستان برسانید. دادن مسهل به این گونه کودکان، نه تنها سودی ندارد، بلکه ممکن است زیان آور نیز باشد.

بعضی از اشیاء دیگر مانند مکعب های ساختمانی، لگوها، دکمه ها، بادام زمینی و … ممکن است مجاری هوا را مسدود کنند و موجب خفگی شوند،(۳) لذا توصیه می شود تا سن سه سالگی اسباب بازی هایی در اختیار کودک قرار دهید که موجب خفگی او نشود.

ـ کودکان مخصوصا بین ۱۸ تا ۶ ماهگی با لذت تمام به همه چیز گاز می زنند و از آنجایی که دندان های شیری، بسیار تیز هستند، باید اسباب بازی های کودک را کاملاً آزمایش کنید و هر چیزی را که در اثر گاززدن بشکند، بخصوص اجسام نوک تیز و لبه دار فلزی و پلاستیک سخت و شکننده باید کنار گذاشته شود. برای این کودکان اسباب بازی های نرم و حتی الامکان قابل شستشو و نشکن تهیه نمایید.

ـ اگر تمام یا قسمتی از اسباب بازی که برای کودک خود تهیه می کنید از سرب ساخته شده باشد، خطر جدی او را تهدید می کند. سرب به علت نرمی زیاد به دست کودک مالیده می شود و به هنگام خوردن چیزی وارد بدن شده و باعث مسمومیت تدریجی و شدید در آنها می شود و تماس با آب، هوا، خاک یا اشیاء آلوده به سرب، علت اصلی این مسمومیت هاست. تنفس در هوای آلوده و مصرف آب های آلوده به سرب نیز از جمله عواملی است که در زندگی شهری امروز، گاه اجتناب ناپذیر به نظر می رسد. و گاه در اسباب بازی های کودکان از رنگ هایی که دارای سرب هستند، استفاده می شود. کودکان در مراحل اولیه رشد برای شناخت اشیاء و محیط اطراف هر چه را پیدا کنند به دهان می برند و با خوردن لایه رنگی روی اشیاء و اسباب بازی ها به طور مستقیم در معرض مسمومیت با سرب قرار می گیرند. گاهی نیز والدین برای سرگرم کردن کودک، نشریات و روزنامه ها را به دست او می دهند و کودک نیز ضمن بازی، روزنامه را به دهان برده و مرکب آن را می خورد و مقدار قابل توجهی سرب وارد بدن خویش می کند.

تنفس کودکان به هنگام رنگ آمیزی منازل نیز خطرناک است زیرا در رنگ آمیزی، معمولاً به دلیل استفاده از رنگ های سرب دار، هوا آلوده به سرب می شود.

از علل دیگر، می توان این مواد را برشمرد: جوشاندن آب برای تهیه شیر کودک درون ظرفی که در آن سرب به کار رفته، استفاده از آب لوله هایی که شیر آنها مدت زیادی بسته بوده است، نگهداری آب میوه و آب در ظروف سرب دار، مسمومیت به سرب می تواند منجر به بیماری های گوارشی، روانی، مغزی و در نهایت مرگ کودک شود. کودکان زیر ۶ سال بیشترین قربانیان این مسمومیت ها هستند.(۴)

بر اساس تحقیقات پژوهشگرانِ دانشگاههای مالزی، کودکان روستایی به دلیل برخورداری از هوای سالم و بدون سرب از ضریب هوشی و توانایی مغزی بیشتری نسبت به کودکان شهری برخوردارند.

دکتر زیلینا هاشم، کارشناس محیط زیست این کشور می گوید: «کودکان روستایی کمتر از کودکان شهری در معرض مواد شیمیایی مانند سرب ـ که وجود آن در محیط زیست در رشد مغز تأثیر می گذارد و ریه ها را نیز به خطر می اندازد ـ قرار دارند. همین دلیل برتری هوش آنهاست. وی می افراید: وجود بیش از ۱۰ میکروگرم سرب در هر دسی لیتر از خون، می تواند در ساختار مغزی فرد تأثیر منفی بگذارد. هر گاه مقدار سرب موجود در خون از این حد فراتر رود، هوش و تحرک مغزی فرد تحت تأثیر قرار می گیرد و قدرت حافظه کاهش می یابد.»(۵)

ـ وقتی تصمیم به تهیه و یا ساخت یک اسباب بازی می گیرید توجه داشته باشید که قسمت های گوناگون آن خوب به هم متصل شده باشد. قسمت های متصل شده به وسیله چسب و یا قطعات پلاستیکی، طوری نباشد که زود از هم جدا شده و یا بشکند، چون ممکن است قسمت های شکسته شده به کودک شما آسیب برساند. دقت داشته باشید که تکمه ها و قطعاتی که به جای چشم ها و نوک بینی عروسک های پارچه ای و پنبه ای استفاده شده کاملاً سفت و محکم در جای خود متصل شده باشند که کودکان به آسانی نتوانند آن را از جای بِکَنند و ببلعند.

ـ از تهیه اسباب بازی هایی که دارای لبه های تیز هستند و یا ممکن است زود بشکنند و در نتیجه لبه های تیز پیدا کنند خودداری کنید.

همچنین از خرید اسباب بازی هایی که نوک تیز دارند و یا سیخ کباب ها که ممکن است کودک به عنوان شمشیر استفاده کند و از خرید یا تهیه اسباب بازی دارای چرخ های دندانه دار، بخصوص اگر آن دندانه ها به نحوی ساخته شده اند که تیز می باشند و ممکن است انگشتان کودک شما لای آن گیر کند خودداری کنید.

ـ بعضی از اسباب بازی های پرسر و صدا (تفنگ و تپانچه) که امروزه متداول شده ممکن است صدمات جبران ناپذیری بر کودکان وارد آورد. تفنگ و تپانچه ممکن است مورد علاقه کودکان باشد ولی نه برای هر سن و سالی. امروزه بیشتر این اسباب بازی ها به نحوی ساخته شده اند که در آنها می توان از انواع و اقسام ترقه ها و حتی در بعضی از آنها از فشنگ های صدادار بهره جست. متأسفانه کودکان علاقه دارند که بچه های دیگر را غافلگیر کرده و تفنگ را در نزدیک گوش آنان به صدا در آورند.

اگر چنانچه در چنین حالاتی موفق به چکاندن ماشه و ایجاد صدا شوند ممکن است پرده گوش کودک صدمه دیده و برای همیشه از داشتن یک گوش سالم محروم شود و یا اینکه پرده گوش کودک آسیب ببیند و موجب آزار و اذیت او شود.

ـ یکی دیگر از اسباب بازی های خطرناک آنهایی هستند که برای به حرکت در آوردن شان از نیروی برق استفاده شده است. این گونه اسباب بازی های برقی را برای کودکان کمتر از ۱۳ سال خود به هیچ وجه تهیه نکنید. این نوع اسباب بازی اگر چه دارای ترانسفورماتوری هم باشند که برق ۲۲۰ ولت منزل را به برق با ولتاژ کم تبدیل کند باز هم برای کودکان خطرناک است. زیرا اغلب بچه ها بعد از مدتی بازی با آن وسیله، بدون آنکه آن را جمع و جور کنند و در گوشه ای بگذارند آن را در وسط اتاق رها می کنند. والدین بدون توجه به این مسئله ممکن است در حین عبور، روی آن پا گذاشته و یا با پای شما به گوشه ای پرتاب شود و در نتیجه بدون آنکه کسی متوجه شود در سیستم برقی آن اشکالی به وجود آید و بعد بار دیگری که کودک شما بخواهد از آن استفاده کند ناراحتی جبران ناپذیری برای شما به وجود بیاورد. با بهره گیری از ترانزیستورها، اکنون تمام اسباب بازی های برقی را به صورتی که با قوه کار می کنند ساخته اند که به هیچ وجه خطرناک نیستند.(۶)

ـ اسباب بازی ها نقش مهمی در زندگی کودک بازی می کنند. کودکان به اسباب بازی هایی نیازمندند که بتوان آنها را حرکت داد، تغییر داد و دستکاری کرد. اسباب بازی هایی دارای ارزش روان شناختی هستند که کودک در آن نقش فعالی داشته باشد، اسباب بازی هایی که بسیار خودکار یا بسیار کامل باشند چیزی برای انجام دادن کودک باقی نمی گذارند. هر گاه شما یک ماشین کوکی یا قطار کوکی بخرید و در اختیار کودک قرار دهید، او در تمام روز این ماشین کوکی را کوک می کند و رها می سازد و به آن نگاه می کند و شادی می نماید. این گونه اسباب بازی ها محتوی جالبی ندارند و کودک هیچ گونه تلاش فکری انجام نمی دهد، و در مقابل اسباب بازی، موجودی منفعل، تماشاگر و فاقد ابتکار و خلاقیت است. مثلاً وقتی دو نوع ترن در اختیار کودک قرار دهید که یکی از آنها فلزی، رنگ شده و کاملاً شبیه به قطار واقعی و دیگری چوبی و ساده که واگن های آن جدا می شود و کودک کارهای مختلفی می تواند با آن انجام بدهد، کودک از اسباب بازی فلزی، رنگ شده و کامل که ممکن است ظاهری جذاب نیز داشته باشد خیلی زود خسته می شود ولی از نوع دومی که کودک می تواند بر روی آن کار کند، تغییر دهد، جدا کند و با به کارگیری نیروی ابتکار و تخیل خود کارهای مختلفی انجام دهد، بیشتر خوشش خواهد آمد.

پی نوشتها: 
۱ ـ حاج بابایی، مرتضی، مجله فرزند سالم، بهمن ماه ۱۳۷۵، ص۳۷٫

۲ ـ تمرساز، زهرا، پیوند، خردادماه ۱۳۶۷، ص۲۶ ـ ۲۵٫

۳ ـ اسپاک، بنیامین، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، ص۴۹۱ ـ ۴۹۰٫

۴ ـ سعادت، سعید، مجله فرزند سالم، بهمن ماه ۱۳۷۵، ص۳۸٫

۵ ـ رشد جوان (مجله)، فروردین ۷۷ ـ ۱۳۷۶، ص۴۳٫

۶ ـ تمرساز، زهرا، پیوند، خردادماه ۱۳۶۷، ص۲۹٫

تفاوت اسباب بازی با اسبابِ بازی
نیاز به داشتن اسباب بازی برای کودکان نیازی واقعی و غیر قابل انکار است. کودکان برای بازی به هر چیزی متوسل می شوند، گاه ریش پدر، گاه گوشواره مادر، گاه عصای پدربزرگ و زمانی انگشتانه مادربزرگ. آنها برای بازی کردن نیاز به ابزار و اسباب دارند و تحت هر شرایطی که باشند، آن را برای خود فراهم می کنند.

باید به این نکته توجه داشته باشیم که بین اسبابْ بازی و اسبابِ بازی تفاوت وجود دارد. هنگامی که از اسبابْ بازی سخن می گوییم منظور تولیدات صنعتگران و کارخانه هاست که اسباب بازی هایی مانند توپ، عروسک، ماشین، تفنگ، آدم آهنی، انواع لگوها، پازل ها و … را می سازند و به بازار عرضه می کنند ولی اسبابِ بازی وسایلی هستند که بدین منظور ساخته نشده اند و کودک با کمک قوه تفکر، تخیل و خلاقیت خویش از آنها استفاده می کند که بعضی از آنها اسبابْ بازی های ساخته شده کارخانجات مفیدتر، سازنده تر و ارزان تر هستند.

موادی مانند خاک، شن، ماسه، آب، برف، چوب، گل، سنگ، کاغذ، وسایل دورریختنی و … که مورد علاقه کودکان ملل مختلفند جزء این دسته محسوب می شوند.

نکته قابل توجه این است که بر خلاف «اسبابْ بازی» که دامنه تنوع محدودی دارد، اسبابِ بازی نامحدود است. وقتی کودکی بر تکه چوبی سوار شده و به خیال خود اسب سواری می کند، در واقع چوب برایش نوعی اسبابِ بازی است.

هنگامی که چادر مادر را به عنوان دیوار خانه اش مورد استفاده قرار می دهد، چادر برایش اسبابِ بازی است.

هنگامی که با قاشق بر قابلمه می کوبد، هم قاشق و هم قابلمه برایش حکم اسبابِ بازی را دارد.

اسبابِ بازی معمولاً به عنوان «اسباب بازی» خرید و فروش نمی شود و هر چیزی می تواند به عنوان اسبابِ بازی مورد استفاده کودک قرار گیرد. کودکان همان گونه که به «اسباب بازی» نیازمندند به «اسبابِ بازی» هم احتیاج دارند.

مربیان و والدین با آگاهی از این امر می توانند به این پدیده، خلاقانه دامن بزنند و اطمینان داشته باشند که با استفاده غیر متعارف از ابزارهای پیرامونی موجب پرورش خلاقیت فرزندشان می شوند.

رعایت اعتدال در فراهم آوردن «اسبابْ بازی» و «اسبابِ بازی» می تواند سلامت و شادابی آتی فرزندان مان را بیمه کند.(۱)

همان طور که بیان شد، اسباب بازی ها بر روح و روان کودک تأثیر گذاشته و در رشد و تکامل و شخصیت کودک مؤثر است ولی اگر چنانچه همین اسباب بازی بر اساس اصول روانشناسی و تربیتی انتخاب نشود، اثرات منفی و مخربی بر روح و روان کودک خواهد گذاشت. لذا تأکید می شود که والدین و مربیان در تهیه و انتخاب اسباب بازی اطلاعات و آگاهی های لازم را کسب نموده و نهایت دقت را داشته باشند. متأسفانه دقتی که بعضی از والدین در خرید وسایل غیر ضروری و تشریفاتی منزل به خرج می دهند بیشتر است تا خرید اسباب بازی هایی که به نظر روانشناسان تأثیر بسزایی در رشد شخصیت کودک دارد.

اسباب بازی ها را متناسب با سن، رشد (سن عقلی)، رغبت و تمایلات، استعدادها، قدرت جسمی و جنس کودک انتخاب کنید. این وسایل باید شامل اشیایی باشد که کودک را در آموختن هماهنگی چشم و دست، تناسب اشکال و رنگ ها، برآورد ارزش این کارها و جور کردن اشکال و قالب ها، دستکاری کردن، تغییر دادن و در جستجوی جزئیات برآمدن یاری رساند.(۲)

ویژگی های اسباب بازی مناسب برای کودکان

امروزه با توجه به پژوهش هایی که در مورد کودک و دوره کودکی و بخصوص سال های اولیه کودکی شده است، پی برده ایم که کودک چگونه یاد می گیرد، چه چیزی به یادگیری او کمک می کند، رشد فکری اش چگونه است و چگونه می توان این رشد فکری را تقویت و پرورش داد.

همچنین می دانیم که در این دوره کودک به چه چیزهایی علاقه مند است، کودکان عموما به اسباب بازی علاقه فراوانی نشان می دهند و به این سبب می توان از اسباب بازی ها به عنوان ابزاری برای رشد و تکامل آنان استفاده کرد.

در میان فعالیت های روانی و بدنی کودکان، بازی اهمیت فراوانی دارد و اسباب بازی در زندگی آنان نقش مهم و مؤثری را ایفا می کند.

در واقع همان طوری که از بدو تولد، جسم کودک به غذا و ویتامین های مختلف و مفید احتیاج دارد و بدان وسیله رشد و نمو می کند، روح و روان او نیز احتیاج به تغذیه دارد. اسباب بازی برای کودکان نوعی غذای روحی و روانی به شمار می رود و بنابراین می توان گفت که یکی از نیازهای مهم آنان به حساب می آید و جزئی از زندگی آنان را تشکیل می دهد.

اسباب بازی های کودکان چنانچه با دقت و بر طبق اصول روانشناسی و هدف های آموزشی انتخاب شوند، در زندگی اجتماعی و روانی و در رشد فکری و تربیتی آنان بسیار مؤثر خواهد بود. به همین جهت است که روانشناسان و مربیان مشهوری چون «منتسوری»، «والن»، «کلاپارد»، «دوبس» و دکتر «هوشیار» در این زمینه به تفصیل بحث کرده و بازی و اسباب بازی را در رشد فکری و تربیت قوای عقلانی کودک مؤثر دانسته اند.

کودکان هنگام بازی مخصوصا با اسباب بازی هایی که جنبه فکری و آموزشی دارند بهتر می توانند به فعالیت های مختلف ذهنی، حرکتی و روانی بپردازند.

از نظر روانشناسی باید دانست که تمایل کودکان به بازی و علاقه شدید آنها به اسباب بازی، یکی از علایم سلامت عقل، کنجکاوی و هوشیاری آنان است.(۳)

از آنجا که امروزه خرید اسباب بازی برای کودکان عمومیت یافته است، والدین باید در این مورد دقت کافی مبذول دارند تا اسباب بازی را انتخاب کنند که به سلامت و رشد جسمی، روانی، فکری و اجتماعی آنان کمک کند.

متأسفانه بسیاری از والدین گمان می کنند که اسباب بازی ها فقط برای تفریح و سرگرمی کودکان درست شده اند و بسیاری از سازندگان اسباب بازی ها نیز به جنبه های تجاری و مصرفی اسباب بازی ها پرداخته اند و از این نکته مهم غافلند که کودکان خردسال در سنینی که با اسباب بازی های خود به بازی سرگرم می شوند، شخصیت و فکر آنان نیز در این مرحله از زندگی شکل می گیرد. از این رو انتخاب و تهیه نوع مناسب اسباب بازی برای کودکان در سنین مختلف بسیار مهم و تعیین کننده است.

ویژگی های اسباب بازی مناسب عبارتند از:

۱ـ اسباب بازی باید همواره مناسب سن، مطابق علایق و درخور توانایی های ذهنی و رشدی کودک باشد. نه آنقدر سخت و پیچیده باشد که کودک عاجز از بازی با آن شود و نه آنقدر ساده و آسان باشد که علاقه کودک را از بین برده و در او ایجاد خستگی نماید. همچنین به لحاظ فیزیکی به گونه ای ساخته شده باشد که به راحتی در دستان کودک قرار گرفته و با آن بازی کند به طوری که کودک آن را با کمال میل بپذیرد و در حین بازی از آن واقعا لذت ببرد.

در حقیقت چون خواسته ها و تمایلات کودکان به لحاظ فیزیولوژی و روانشناسی در سنین مختلف فرق می کند، پس بهتر است در هر سن و سالی اسباب بازی مناسب همان سن را برای آنان تهیه کنیم تا موجب رشد عقلی و شخصیت آنها شود.(۴)

به عبارت دیگر چون رشد جسمی، ذهنی، روانی و اجتماعی یک کودک نُه ساله با کودک سه ساله متفاوت است و اسباب بازی ای که برای یک کودک نُه ساله ساخته شده به درد یک کودک سه ساله نمی خورد، دادن این اسباب بازی به او برایش فشار روحی و روانی ایجاد می کند و کودک خود را در بازی با آن ضعیف و ناتوان می یابد و خسته و عصبی شده و ممکن است اسباب بازی را پرت کرده و یا اینکه با پا بر روی آن بکوبد و یا اینکه احساس تنفر در او ایجاد کند. لذا پیشنهاد می گردد که در مراکز تهیه و تولید اسباب بازی از متخصصین روانشناسی و تعلیم و تربیت استفاده شده و اسباب بازی ها واقعا بر مبنای نظرات کارشناسانه و متناسب با سنین کودکان ساخته شود.

۲ـ اسباب بازی باید چنان باشد که ذهن کودک را برانگیزد و او را به سوی سازندگی، خلاقیت و نوآوری سوق دهد. اسباب بازی هایی که به طور کامل ساخته شده و کودک کار کمتری بر روی آنها انجام می دهد (اسباب بازی های کوکی)، قوای فکری کودک را بلااستفاده می گذارد و او را تبدیل به موجودی تماشاگر، منفعل و ناظر ساخته های دیگران می کند و کودک را که میل به کاوشگری و کنجکاوی دارد و سعی می کند اسباب بازی را قطعه قطعه کند تا میل درونی اش را ارضا کند، دلسرد می کند. در حالی که لگوها و قطعات ساختمان سازی که کودک با آن چیزهای مختلفی می تواند بسازد، جعبه کفش، جعبه مقوایی بزرگی که می تواند داخل آن بنشیند و ادای قایق سواری، هواپیمارانی، اتومبیل رانی و غیره را در بیاورد،(۵) گل رس، شن و خمیر بازی که با آنها دست به آفرینش، خلاقیت و نوآوری می زند، می تواند چیزهای گوناگونی بسازد، هر طور که دلش می خواهد به آنها شکل بدهد، خراب کند و دوباره بسازد، کودک را به سوی خلاقیت و نوآوری سوق می دهد.

۳ـ اسباب بازی خوب باید به واقعیت نزدیک باشد تا کودک از راه بازی با زندگی آشنا شود. مثلاً قیچی برای بریدن، سوزن برای دوختن، خمیر بازی برای شکل دادن اجسام واقعی و تخیلی و ورزیدگی دست و انگشتان، انواع مدادها و وسایل رنگ آمیزی برای شناخت رنگ ها، انواع پازل ها، لگوها و وسایل پیچ و مهره ای که به هماهنگی بین حرکات چشم و حرکات ظریف دست کمک کند.(۶)

۴ـ سبب رشد و پرورش مهارت ها و توانایی های بدنی کودک شود. اسباب بازی مطلوب علاوه بر پرورش قوای ذهنی، روانی، عاطفی، اجتماعی، خلاقیت و استعداد باید توانایی کودک را در زمینه استفاده از اعضای بدن رشد دهد.

۵ـ اسباب بازی ساخته شده هر چقدر بتواند حواس بیشتری از کودک را به کار گیرد لذت بیشتری ایجاد می کند و مناسب تر است. کودکان آن چیزی را که لمس کنند، ببینند و بشنوند بیشتر از آن لذت می برند تا چیزهایی که فقط مشاهده کننده آن باشند.

۶ـ اسباب بازی خوب می تواند تصورات و تخیلات کودک را گسترش بخشد و میل کنجکاوی و اکتشاف را در او پرورش دهد.

۷ـ اسباب بازی هایی مناسبند که کودک روی آنها کار کند، با دست آنها را بپیچاند، بچرخاند، خم کند، ببرد (قطع کند)، رنگ آمیزی کند یا علامت بگذارد، اسباب بازی هایی که به طرق مختلف بتوان از آن استفاده کرد، بتوان به شکل های گوناگون در آورد، آنها را بست و محکم کرد و توسط آنها اشکال مختلف ساخت، کودکان دوست دارند اشیاء را لمس کنند سبک و سنگین نمایند و وضعیت ساخت آنها را بفهمند. گل رُس، شن، خمیر بازی، لگوها و قطعات ساختمان سازی، وسایل پیچ کردنی، نقاشی با آبرنگ، نقاشی انگشتی یا با مداد شمعی و مداد رنگی بیشتر دارای چنین خصوصیاتی هستند و کودک فعال است و می تواند بر روی آنها کار کند و تغییراتی که ایجاد می کند مشاهده نماید.(۷)

۸ـ اسباب بازی ها باید مستحکم و آنقدر با دوام باشند که کودکان مدت طولانی با آنها کار کنند، از نظر ظاهر جذاب و زیبا باشند تا کودکان با اصول طراحی آشنا شوند، دارای تنوع و قابلیت تغییر داشته و در فعالیت های آموزشی گوناگون مورد استفاده قرار گیرند.

۹ـ کیفیت و اندازه اسباب بازی نیز باید با سن و هیکل (قد و قواره) کودک متناسب باشد. دست و قد بچه به آن برسد. اسباب بازی به اندازه ای کوچک نباشد که کودک آن را به زحمت ببیند مثلاً سوراخ های دانه های رنگی آنقدر ریز نباشد یا طول دانه ها آنقدر زیاد نباشد که نتوانند نخ را از انتهای آن بیرون بکشند، یا سر نخ آنقدر شُل نباشد که به داخل سوراخ دانه تسبیح نرود. همچنین اسباب بازی آن اندازه بزرگ نباشد که قدش به آن نرسد مثلاً وقتی عروسکی برای دخترتان می خرید به اندازه ای باشد که او بتواند آن را روی پای خود دراز کرده و برای آن لالایی بگوید و یا به صورتی انعطاف پذیر باشد که بتواند به آن لباس بپوشاند و با آن بازی کند.

۱۰ـ اسباب بازی باید متناسب با جنس، ذوق و علایق کودک باشد. در زمینه نقش جنسیت در انتخاب بازی به وسیله کودکان تحقیقات زیادی صورت گرفته است.

«ترمن» فهرستی از بازی ها را تنظیم کرد و ارائه داده است که نشانگر تفاوت علاقه دختران و پسران است. دختران به بازی های عروسک بازی، مهمان بازی، طناب بازی، پذیرایی، آشپزی، تشکیل کلاس درس، بافندگی، خیاطی و معمابازی علاقه دارند و پسران به ابزارهای مکانیکی چون ماشین، تفنگ بازی، دوچرخه سواری، تیله بازی، کشتی، بُکس، فوتبال و فرفره بازی علاقه دارند.

نکته مهم اینکه اگر والدین مشاهده کردند که پسر آنها مثلاً عروسک بازی می کند و یا بالعکس دختر آنها تفنگ بازی می کند بهتر است حساسیتی نشان ندهند و به آنان نگویند که این بازی ها مربوط به دختران یا پسران است. به طور طبیعی در سنین ۷ ـ ۸ سالگی تفاوت های جنسی آشکار شده و هر کدام به سوی بازی هایی خواهند رفت که مطابق با طبیعت و انتظارات جامعه از آنان است.

۱۱ـ اسباب بازی باید وسیله ای باشد هماهنگ با ارزش ها و معیارهای جامعه ای که کودک در آن زندگی می کند. چنین وسیله ای سبب می شود که کودک از آغاز کودکی، ضمن نخستین تجربه های زندگی، بسیاری از ارزش های معمول در جامعه را بشناسد.

بر طبق نظر روانشناسان کودک خود را با ویژگی های اسباب بازی ها همانندسازی کرده و از آنها الگو می گیرد. یک اسباب بازی مطلوب باید با دیگر وسایل و ارزش های موجود در آن جامعه تناسب داشته باشد. به طور مثال برای یک کودک پرورش یافته در دامن یک زن مسلمان ایرانی، عروسک خارجی اسباب بازیِ چندان مطلوبی نیست و باعث بدآموزی و تقلید کودک از آن می شود.(۸)

۱۲ـ اسباب بازی بایستی انگیزه و محرک مناسب به همراه داشته باشد و بتواند کودک را جلب نماید. اگر بازی با اسباب بازی توأم با موفقیت باشد، کودک به ادامه بازی ترغیب می گردد مثلاً وقتی کودک قطعات رنگی را بر اساس رنگ خاصی هماهنگ می کند یا پازلی را حل نماید، احساس موفقیت می کند و این موفقیت در حکم پاداشی است که وی دریافت می نماید.(۹)

لیستی از اسامی اسباب بازی های  مناسب

شن، خاک رُس (که به آسانی تبدیل به گل شود)، آب، خمیرهای بازی، رنگ برای نقاشی انگشتی، آبرنگ، قلم مو در اندازه های مختلف، مداد رنگی، مداد شمعی، گچ (برای استفاده تخته سیاه)، قیچی با لبه های گرد، انواع لگوها، قطعات ساختمان سازی، مکعب های چوبی و قطعات چوبی در اندازه های مختلف، اسباب بازی های پیچ کردنی (هزارسازه ها، پیچ و مهره ها، سرامیک ها، انواع پازل ها، لوتوی ارتباط، دومینوها، حلقه های اهرمی شکل، انواع عروسک ها، عروسک های پلاستیکی، پارچه ای، کاموایی، خانواده عروسکی (شامل مادر، پدر، نوزاد، برادر، خواهر، مادربزرگ، پدربزرگ)، شیشه پستانک، وسایل اتاق خواب، گهواره، کالسکه عروسک، گیره های بند رخت، لباس های کوچک با دکمه های نسبتا درشت که کودک بتواند لباس های عروسک را به سهولت عوض کند، اتو و میز اتوی کوچک اسباب بازی برای خانه عروسک ها، تلفن، لوازم نظافت مانند جارودستی، جاروبرقی، تی، خاک انداز، کهنه برای گردگیری، وسایل آشپزخانه نظیر یخچال، گاز، ظروف آشپزی، سرویس چایخوری نشکن، لوازم خیاطی، اسباب و لوازم دکتری و پرستاری، گاری، اتومبیل، هواپیما، آمبولانس، ماشین آتش نشانی، هلی کوپتر، کامیون، چرثقیل، بلدوزر، گریدر، ترن، تراکتور، زنبیل کوچک، سبد، نخ کردن مهره های رنگین، ترازو (که مفهوم سبک، سنگین، کیلو، گرم و … را یاد می گیرد)، تخته میخ زدن، چکش، اشکال مختلف آهن ربا، وسایل هُل دادنی و کشیدنی (فرگون، دوچرخه، سه چرخه)، انواع توپ ها (پارچه ای، پلاستیکی، چرمی) برای سنین بالاتر، اره های مخصوص که کار با آنها تا حدودی مشکل است همراه با چند قطعه چکش، میخ و چسب چوب.

«گینوت» به طور کلی پنج اصل را در انتخاب اسباب بازی مهم می داند که عبارتند از:

۱ـ برقراری ارتباط و تماس کودک با دیگران را آسان کند.

۲ـ در ابراز و تخلیه یک احساس کودک را تشویق کند.

۳ـ به افزایش بینش و بصیرت کودک کمک کند.

۴ـ فرصت هایی برای آزمایش واقعی ایجاد کند.

۵ـ وسیله ای باشد برای جبران ناکامی ها و اظهار تمایلات و آرزوهای سرکوب شده کودک.(۱۰)

پی نوشت ها: 
۱ ـ حاج بابایی، مرتضی، مجله فرزند سالم، بهمن ماه ۱۳۷۵، ص۳۷٫

۲ ـ ایللینگورث، رونالدس، کودک و مدرسه (ترجمه شکوه نوابی نژاد)، ص۱۲۹٫

۳ ـ احمدوند، محمدعلی، روانشناسی بازی، ص۱۰۶٫

۴ ـ مجله پیوند، مردادماه ۱۳۵۹، ص۳۸ و منبع شماره ۳، ص۱۰۷ و ۱۰۶٫

۵ ـ شهرآرای، مهرناز، راهنمای انتخاب اسباب بازی، ص۱۰۴٫

۶ ـ واثقی، مینو، آموزش ضمن بازی (سال سوم هنرستان)، ص۱۲٫

۷ ـ Mayesky mary creativities for young children P.p 67.

۸ ـ قربانیان، غلامرضا، مجله فرزند سالم، بهمن ماه ۱۳۷۵، ص۳۵ و منبع شماره ۵، ص۴٫

۹ ـ منبع شماره ۳، ص۱۰۸٫

۱۰ ـ Ginott Haim Group psychotherapy with children P.P 52.

فرزین نجفی پور : مسئول کلاس  بینش و رویا

درباره ی فرزین نجفی پور

پژوهشگر برتر کشور در چند سال متوالی - مخترع برتر کشور - ثبت 61 اختراع کاربردی در زمینه های کشاورزی، آبیاری، الکترونیک، رباتیک و هوا فضا - دارای مدرک کارشناسی ارشد - ارایه بیش از 100 مقاله علمی - دریافت دهها تندیس ویژه علمی - دریافت بیش از 150 تقدیر نامه از وزارت خانه ها و مراکز علمی و پژوهشی - برپایی بیش از 150 نمایشگاه تخصصی اختراعات - پیشگام در دفاع سایبری عملی از حریم جمهوری اسلامی ایران

همچنین ببینید

اعلام برنده ی سازنده ی کلیپ اختصاصی مهر ماه و آبان ماه

بدینوسیله خانم دلارام حسینی بعنوان برنده ی کلیپ مختص سایت ماکزیمم تکنیک در مهر ماه و ...